Nid ydym yn gwybod pryd y cafodd Iesu o Nasareth ei eni. Mae’r Cristnogion cynharaf yn s\u00f4n am ddyddiau ym misoedd Mawrth, Ebrill, Mai a Thachwedd. Mabwysiadwyd Rhagfyr 25ain yn y bedwaredd ganrif yn rhan o’r broses o wneud y Gristnogaeth yn grefydd swyddogol yr ymerodraeth. Lan hyd deyrnasiad Cystennin ddechrau’r bedwaredd ganrif yr oedd bod yn ddisgybl i Iesu yn weithred anghyfreithlon. Gwnaeth tr\u00f6edigaeth honedig Cystennin drawsnewid y sefyllfa’n llwyr. Credai nifer o’r arweinwyr Cristnogol fod buddugoliaeth wedi ennill ‘y byd’ i Grist ac ystyriwyd yr ymerawdwr fel rhyw fath o gynrychiolydd Crist \u2013 ficer i Grist \u2013 a blygwyd i’w ewyllys yn llawer rhy hawdd gan ddechrau’r berthynas wasaidd rhwng yr Eglwys a’r wladwriaeth sy’n dal mewn bod mewn llawer man hyd heddiw.<\/p>\n
Yr oedd Cystennin yn addolwr yr haul, y Sol Invictus<\/i> (yr haul anorchfygol), cyn ei dr\u00f6edigaeth. Erbyn y 4edd ganrif yr oedd Mithras<\/i>, un o dduwiau Soroastraeth, wedi dod yn bwysig ymhlith milwyr Rhufain. Rhyw esblygiad o Zoroaster<\/i>, neu Zarathustra<\/i>, prif broffwyd Soroastraeth oedd Mithras<\/i>. Yr oedd hwnnw wedi ei eni ar Ragfyr 25ain! Tuedd y Rhufeiniaid drwy eu hanes oedd cyfuno elfennau o’r gwahanol grefyddau \u2013 syncretiaeth \u2013 ac ym meddwl Cystennin yr oedd Iesu a Mithras yn fynegiannau o’r unig wir Dduw oedd yn cael ei addoli fel y Creawdwr gan y Cristnogion a Sol Invictus<\/i> gan y Mithraid. Mynnodd Cystennin fod yr Eglwys yn addoli ar ddydd yr Haul (Sol<\/i> \u2013 Sul) a bod genedigaeth Iesu i’w ddathlu ar yr un dydd a genedigaeth Mithras<\/i>.<\/p>\n
Newidiodd tr\u00f6edigaeth honedig Cystennin natur yr Eglwys Gristnogol, fe ddaeth honno’n llawforwyn i’r wladwriaeth. Yr enghraifft fwyaf trawiadol o’r trawsnewid hwn yw’r ffaith i’r Eglwys a ystyriai militariaeth a rhyfeloedd fel gweithredoedd gwrth-Gristnogol newid ei daliadau. Erbyn diwedd y bedwaredd ganrif daeth yn anghyfreithlon i wrthod ymuno \u00e2’r fyddin!<\/p>\n
Newidiwyd holl bwyslais y Nadolig \u2013 daeth genedigaeth Iesu i fod yn \u0175yl o rialtwch a chyfeddach fel yr hen \u0175yl Rufeinig a ddathlwyd ar yr un adeg i ddathlu genedigaeth yr haul sef y Saturnalia. Aeth y pwyslais ar ddathlu genedigaeth y baban Iesu, un sydd yn mynd i roi cyfle i bobol i fynd i Baradwys wedi ymadael \u00e2’r byd hwn \u2013 os ydynt wedi bod yn dawel ac yn ufudd i’r gyfundrefn o dan awdurdod y brenin a’r eglwys drwy eu bywydau.<\/p>\n
Aethpwyd ati i newid y stori yn yr efengylau hyd yn oed! Daeth y ‘doethion’ yn frenhinoedd. Magoi<\/i> yw’r gair yn Efengyl Mathew, ac aelodau o gwlt crefyddol a astudiai’r s\u00ear yn ymerodraeth Persia oedd y rheiny. Rhaid cofio bod astroleg yn cael ei ystyried yn wyddoniaeth barchus yn y cyfnod hwnnw. Yn wir, yr hen astrolegwyr a osododd y sylfeini i ddatblygiadau gwyddonol mewn oesoedd diweddarach. I Iddewon y ganrif gyntaf yr oedd y Magoi yn perthyn i grefydd wahanol, gwareiddiad gwahanol, diwylliant gwahanol ac ymerodraeth wahanol. Daeth cynrychiolwyr y gwahanol egsotig yma i gydnabod Iesu’n Arglwydd. Ond fe drowyd y rhain yn frenhinoedd gan y sefydliad er mwyn parchuso’r gyfundrefn. ‘Edrychwch,’ meddent, ‘brenhinoedd oedd ymhlith y cyntaf i gydnabod Iesu, ac wedi gwneud hynny fe aethant yn \u00f4l i’w gwledydd i deyrnasu unwaith yn rhagor’.<\/p>\n
Wrth adrodd hanesion y geni bwriad Mathew a Luc yw datgan bod rhywbeth rhyfeddol wedi digwydd gyda genedigaeth Iesu ym Methlehem. Rhywbeth sydd wedi trawsnewid hanes y byd. Mae un wedi dod i’r byd sydd drwy ei fywyd yn mynd i ddangos cymeriad a phersonoliaeth y Creawdwr i’r ddynoliaeth, a gwneud hynny mewn ffordd y bydd pobol gyffredin, fel ni, yn ei ddeall ac yn gallu uniaethu ag ef. Daeth i’r byd fel bod dynol, un sydd wedi ei eni fel pob bod dynol arall.<\/p>\n
Mae amgylchiadau’r enedigaeth yn dangos i’r byd ar ochr pwy mae Duw. Ganed Iesu i deulu tlawd mewn amgylchiadau o dlodi. Dywed Luc taw tlodion cymdeithas, y bugeiliaid, oedd y cyntaf i gael gwybod am yr enedigaeth. Dywed Mathew taw estroniaid oedd ymhlith y cyntaf i’w gydnabod. Dywed y ddau efengylydd mai ym mhentref di-nod Bethlehem y ganed Iesu, pentref nad oedd nepell o Jerwsalem, y brifddinas, cartref y pwerus a’r cyfoethog. Anwybyddwyd y brenin Herod a’i lys a’r sefydliad crefyddol yn y deml yn Jerwsalem pan aned Iesu. Mae Duw ar ochr y tlodion a phobol y cyrion, y rhai a ormeswyd, y rhai sy’n dioddef.<\/p>\n
Mae’r gwirionedd hwn yn cael ei bwysleisio gan Mair yn ei ch\u00e2n sy’n cael ei adnabod fel y Magnifficat; ynddi mynega Mair ei dealltwriaeth o’r modd y mae Duw yn gweithredu, a’r hyn y mae’n ei ddymuno:<\/p>\n
Gwnaeth rymuster \u00e2’i fraich,<\/p>\n
gwasgarodd y rhai balch eu calon;<\/p>\n
tynnodd dywysogion oddi ar eu gorseddau,<\/p>\n
a dyrchafodd y rhai distadl;<\/p>\n
llwythodd y newynog \u00e2 rhoddion,<\/p>\n
ac anfonodd y cyfoethogion ymaith yn waglaw. (Luc 1:51-53)<\/p><\/blockquote>\n
Wrth iddo gyflwyno hanes y bugeiliaid mae Luc yn defnyddio teitlau arbennig fel ‘Gwaredwr’ ac ‘Arglwydd’ wrth i’r negesydd (angel) ddisgrifio’r baban newydd-anedig, ac fe bwysleisiodd c\u00e2n yr angylion taw hon oedd ffordd heddwch. Teitlau a berthynai i Cesar oedd y rhain yn y diwylliant Groegaidd (mi roedd Luc yn anelu ei sylwadau at y Groegiaid), ac ymffrostiai Awgwstws Cesar taw ei ffordd ef oedd yn creu heddwch. Mae Luc yn fwriadol yn herio’r meddylfryd hwnnw, ac mae Mathew’n pwysleisio yn yr hanesyn am Herod yn lladd y plant ym Methlehem, taw ofn, casineb a thrais creulon yw ymateb y pwerus cyfoethog. Honno mewn gwirionedd yw ffordd y grymus. Nid y ffordd honno yw ffordd gwaredigaeth a gobaith.<\/p>\n
Nid ffordd Cesar sy’n mynd i ddwyn cyfiawnder a heddwch i’r byd ond ffordd Iesu.<\/p>\n
Brwydr fawr ein hoes a chyfrifoldeb ein cenhedlaeth ni yw argyhoeddi’n hunain a’n cyfeillion sy’n dal i gredu taw ffordd Cystennin ac Awgwstws, y pwerus cyfoethog, sy’n mynd i ateb problemau’r byd \u2013 yn mynd i achub y byd – nad yw hynny’n wir. Ffordd y Creawdwr sy’n cael ei ‘ymgnawdoli’ yn Iesu sy’n mynd i wneud hynny.<\/p>\n
A dyna wir ystyr y Nadolig.<\/p>\n