<\/p>\n
Os ydych chi am ddeall y Gymru gyfoes \u2013 sut y mae\u2019n cael ei llywodraethu, ei diwylliant gwleidyddol,\u00a0 y lefel o barch a roddir i iawnderau dynol sylfaenol \u2013 dechreuwch\u00a0 \u00e2’r ffeithiau am garcharu.<\/p>\n
Yn \u00f4l pob mesur, mae diwydiant carchardai Cymru yn ehangu. Ceir pum carchar yng Nghymru bellach: Brynbuga (a Prescoed), Caerdydd, Parc, Abertawe, ac, ers 2017, y Berwyn \u2013 y carchar mwyaf ym Mhrydain a’r ail fwyaf yng ngorllewin Ewrop. Yn ystod y degawd diwethaf mae poblogaeth carchardai yng Nghymru wedi dyblu o tua 2,800 i dros 5,000 ynghynt eleni.<\/p>\n
Mae llawer o’r twf o ganlyniad i agor Berwyn, ond hyd yn oed cyn i Berwyn agor fe dyfodd poblogaeth carchardai yng Nghymru 25%<\/a> rhwng 2010 a 2016, yn groes i\u2019r duedd ehangach yn y DG. Roedd cynllun i godi carchar enfawr ym Mhort Talbot, tan i wrthwynebiad lleol roi terfyn arno. Er hyn, mae ehangu\u2019r ystad garchardai yng Nghymru yn parhau i fod yn rhan o bolisi <\/a>llywodraeth y DG.<\/p>\n Rhwng carchar y Parc a gaiff ei redeg yn breifat, i\u2019r cyflenwad lleol o garcharorion sydd mwy neu lai yn llafurwyr di-dal, mae carcharu yng Nghymru wedi darparu cyfleoedd proffidiol i rai. Croesawyd carchar y Berwyn gan bron \u00e2 bod pob lefel o lywodraeth oherwydd yr addewid y byddai\u2019n arwain at lewyrch economaidd lleol. Roedd Cyngor Wrecsam<\/a> yn gyflym i nodi na fyddai \u2018dim costau llafur neu rhai llawer is\u2019 i fusnesau lleol, ac y byddai manteision hir dymor carchar newydd yn rhagori ar \u2018amgylchiadau marchnad arferol, a\u2019r cylchdro \u201cboom and bust\u201d sy\u2019n bresennol ym myd busnes\u2019.<\/p>\n Mae\u2019r meddylfryd hwn yn adlewyrchu arferiad dyfnach a amlygwyd dros y degawdau diwethaf, lle ceisia llywodraethau Prydeinig briodi neoryddfrydiaeth \u00e2 pholisiau sy\u2019n gynyddol gosbol. Ers 1990, mae poblogaeth carchardai Cymru a Lloegr wedi dyblu, er mawr fudd i\u2019r cwmniau preifat megis G4S, Serco a Sodexo sy\u2019n eu rhedeg, ynghyd \u00e2 chwmniau adeiladu megis Landlease a Kier. Ar \u00f4l treulio\u2019r ddegawd diwethaf yn gwanychu gwasanaethau cyhoeddus, mae\u2019r Ceidwadwyr nawr yn addo creu 18,000<\/a> o lefydd mewn carchardai ar draws Cymru a Lloegr, rhoi dedfrydau hirach a lleihau\u2019r nifer sy\u2019n cael eu rhyddhau\u2019n gynnar. Mae disgwyl i boblogaeth carchardai\u2019r wladwriaeth Brydeinig gynyddu y tu hwnt i 100,000 yn y blynyddoedd i ddod.<\/p>\n Ac eto, tra bod y diwydiant carchardai yn cael ei ehangu\u2019n ddiderfyn, mae\u2019r cyfrifoldeb gwleidyddol ar gyfer yr amodau mewn carchardai yng Nghymru yn or-gymhleth ac ar chw\u00e2l – mwy felly nag yn unrhyw ran arall o\u2019r DG. Mae Cymru fel ffurflywodraeth mewn cyflwr o interregnum<\/i><\/a>. Mae\u2019r carfannau cyferbyniol o undebaeth o fewn y Blaid Lafur a\u2019r wladwriaeth Brydeinig ehangach wedi cynhyrchu senedd etholedig cenedlaethol sy\u2019n wahanol i\u2019r mwyafrif, gan ei bod wedi\u2019i chyfyngu rhag deddfu ar ystod o bynciau eang sy\u2019n ddirgelwch llwyr. Y Senedd sy\u2019n gyfrifol am iechyd carcharorion, eu haddysg a\u2019u lletya ymysg sawl cyfrifoldeb arall ond mae\u2019r rhan helaeth o beirianwaith cyfiawnder troseddol – y llysoedd, yr ystad garchardai a\u2019r rhan fwyaf o\u2019r gyfraith droseddol – o dan orchwyl San Steffan. Mae atebolrwydd ar chw\u00e2l; ni ellir dwyn unrhyw ran penodol i gyfrif.<\/p>\n Yn waeth na hyn, byddai nifer o\u2019r ffeithiau am garcharu yng Nghymru yn anhysbys heblaw am ymdrechion yr academydd, Dr. Robert Jones. Mawr yw ein dyled i\u2019w ymdrechion yn y blynyddoedd diwethaf o ddadorchuddio gwybodaeth y byddai llawer iawn gwell gan y Weinyddiaeth Cyfiawnder beidio \u00e2\u2019i datgelu. Mae\u2019i adroddiadau<\/a> ar weithrediad y system gyfiawnder yng Nghymru yn ddarllen hanfodol. Maent yn dangos system mewn argyfwng, lle mae maint y niwed a\u2019r anghyfiawnder a ddatgelir ond yn cael ei ateb \u00e2 dihidrwydd llwyr y rhan helaeth o\u2019r dosbarth llywodraethol yn San Steffan.<\/p>\n Wrth i ddosbarthiad brechlyn Cofid-19 arwyddo dychwelyd yn araf tuag at \u2018normalrwydd\u2019, dylem fyfyfrio ar yr hyn y mae\u2019r normalrwydd hyn yn ei olygu i\u2019r rheiny sydd ym magl y system.<\/p>\n Mae nifer sy\u2019n byw o fewn egin-wladwriaeth Cymru, drwy hap a damwain eu geni, yn llawer mwy tebygol o gael eu carcharu ar ryw bwynt yn eu bywydau. Cymru, yn aml, sy\u2019n cofnodi\u2019r cyfraddau garcharu uchaf yng ngorllewin Ewrop<\/a>. O ystyried y cysylltiadau sy\u2019n bodoli rhwng amddifadedd a throsedd, efallai na ddylem synnu gan fod un o bob pump oedolyn yn byw mewn tlodi<\/a> yma.<\/p>\n Mae\u2019r anghyfartaledd mewn carcharu o ran dosbarth a hil, serch hynny, yn gwbl amlwg. Os ydych yn dod o un o ardaloedd mwyaf difreintiedig Cymru, rydych tua tair gwaith<\/a> yn fwy tebygol o gael eich carcharu na\u2019r rheiny sy\u2019n dod o\u2019r ardaloedd cyfoethocaf. Mae pobl o gefndiroedd Du, Asaidd a lleiafrifoedd ethnig yn cael eu gorgynrychioli<\/a>\u2019n anferthol o fewn poblogaeth y carchardai.<\/p>\n Mae pobl du chwe<\/i> gwaith yn fwy tebygol o gael eu carcharu, tra bod grwpiau ethnig gwyn yn cael eu tangynrychioli ac yn derbyn dedfrydau llai ar gyfartaledd. Mae profiadau plentyndod andwyol yn ffactor cyffredin<\/a>; mae nifer o garcharorion hefyd yn debygol o fod wedi bod mewn gofal tra\u2019n blant, yn ddiwaith ac yn gaeth i gyffuriau a phroblemau iechyd meddwl ar amser eu dedfrydu.<\/p>\n Rhywbeth sy\u2019n gwaethygu hyn oll, yw bod y system yn diystyrru teulu, tarddle, iaith ac hunaniaeth yn llwyr. Yn 2019, roedd mwy na thraean o\u2019r 4,700 o garcharorion Cymru wedi\u2019u lleoli yn Lloegr, wedi\u2019u gwasgaru ar draws 100 o garchardai, tra bod carcharorion o Loegr yn llenwi bron i chwarter o boblogaeth y carchardai yng Nghymru. Yn y cyfamser, mae holl fenywod o Gymru sy\u2019n garcharorion mewn carchardai yn Lloegr yn unig. Mae\u2019r ddarpariaeth Gymraeg yn aml yn annigonol<\/a>; ac ar ben hynny, ceir adroddiadau ar hyd a lled<\/a> yr ystad garchardai o ymyrraeth<\/a> ar gyfathrebu teuluol a chosbau am siarad Cymraeg.<\/p>\n Yna mae\u2019r mater o ddiogelwch, neu\u2019r diffyg diogelwch. Dros y blynyddoedd diwethaf, rydym wedi gweld cynnydd aruthrol yn y nifer sy\u2019n camddefnyddio cyffuriau ac yn hunan-niweidio, a chynnydd mewn ymosodiadau a hunan-laddiadau.<\/p>\n Er i Berwyn gael ei groesawu fel un o\u2019r carchardai mwyaf blaengar, mae\u2019n un sydd \u00e2\u2019r lefelau gwaethaf o drais<\/a> ymysg y carchardai yng Nghymru. Yn rhannau o\u2019r ystad garchardai Saesnig lle mae menywod Cymru yn cael eu dal, mae menywod beichiog wedi cael eu gadael ar esgor heb sylw meddygol<\/a>, sydd wedi arwain at ganlyniadau trychinebus. Hyd yn oed yn dilyn marwolaeth, yn aml fe anwybyddir unrhyw argymhellion ar gyfer gwella diogelwch carchardai<\/a>.<\/p>\n Mae dyfodiad Cofid-19 wedi gwaethygu\u2019r amodau ymhellach. Mae carchardai Cymru wedi wynebu rhai o\u2019r lefelau uchaf<\/a> o\u2019r feirws; ym mis Mehefin, roedd un pumed o\u2019r holl achosion ar draws Cymru a Lloegr yng ngharchardai Cymru, er mai dim ond 6% o boblogaeth y carchardai cyfan sydd yng Nghymru.<\/p>\n Er bod y feirws wedi amlygu peryglon amlwg carchardai gorlawn, nid yw llywodraeth y DG wedi rhyddhau dim ond ffracsiwn o boblogaeth \u2018risg isel\u2019 y carchardai. Mae carchardai Cymru yn parhau i fod yn orlawn ac mae nifer o\u2019r carcharorion wedi\u2019u cyfyngu i\u2019w cell am 23 awr y diwrnod – sydd o bosibl yn torri rhwymedigaethau iawnderau dynol<\/a> y wladwriaeth. Ymhellach, mae ymweliadau teuluol wedi eu gohirio. O ganlyniad, mae trais a hunan-niweidio yn cynyddu<\/a> hyd yn oed yn fwy, ac mae rhybuddion<\/a> clir o \u2018niwed anadferadwy\u2019 i iechyd meddwl carcharorion. Mae Donna Wall, sydd \u00e2\u2019i mab wedi\u2019i garcharu ar ddedfryd canolradd yn Swydd Caerlyr, wedi lleisio ei phryderon<\/a>:<\/p>\n Dwi heb gael ei weld ers cyfnod clo\u2019r coronafeirws, a\u2019r tro diwethaf i mi ei weld oedd wyth mis yn \u00f4l. Mae o yn ei gell am y mwyafrif o\u2019r dydd a dyw e ddim hyd yn oed yn mynd mas i wneud ymarfer corff felly beth mae hynny yn ei wneud iddo? Ac mae o dal yn ei gell. Dydyn nhw ddim yn addysgu na dim, felly mae\u2019n rhaid ei fod e\u2019n artaith iddo.<\/p>\n Mae\u2019r system yn gweithio law yn llaw ag argyfwng tai difrifol<\/a> yng Nghymru, sy\u2019n tywys pobl ar hyd y llwybr o\u2019r carchar i\u2019r strydoedd ac yn amlach na pheidio yn \u00f4l i\u2019r carchar. Datgelodd ymchwil<\/a> Dr. Jones sut mae cannoedd o bobl yn cael eu rhyddhau er nad oes ganddynt gyfeiriad pendant i fynd iddo: mae hyn yn digwydd i tua 6 person yr wythnos yng Nghaerdydd. Dilyna hyn benderfyniad Llywodraeth Cymru i gael gwared \u00e2\u2019r flaenoriaeth o sicrhau llety i\u2019r rhai sy\u2019n gadael carchar o dan y Ddeddf Dai (Cymru) 2014. Fel y dywed<\/a> un cyn-garcharor, mae\u2019r rhai sy\u2019n gadael y carchar yn cael eu \u2018taflu allan o\u2019r drws\u2019 i bob pwrpas. Mae\u2019r mwyafrif yn parhau i fod yn ddiwaith ar \u00f4l cael eu rhyddhau ac yn gorfod delio \u00e2\u2019r stigma a\u2019r rhagfarn barhaol yn eu herbyn oherwydd eu statws.<\/p>\n Mae cyffredinolrwydd ymddangosiadol yr hyn a wneir i garcharion tra maent yng ngofal y wladwriaeth yn adlewyrchu eu safle gwbl ymylol fel dosbarth o fewn cymdeithas Cymru a Phrydain. Mae hefyd yn tanlinellu absenoldeb enbyd atebolrwydd sydd wedi\u2019i ysgogi gan system lle mae ymraniad cyfrifoldebau gwleidyddol yn hollol ddisynnwyr. Mae carcharorion wedi cael eu difreinio<\/a>, ac mae\u2019r pleidiau gwleidyddol pennaf yn ceisio dawnsio i alaw<\/a> ddialgar a hunanol cyfryngau sy\u2019n eiddo i filiwnyddion – bob un yn helpu i gynnal ac ehangu yr ystad garchardai fel yr ydym yn ei hadnabod.<\/p>\n Nid oes dim yn anochel am yr hyn sy\u2019n digwydd. Fel y dadleua<\/a> Loic Wacquant:<\/p>\n Nid yw troi am gymorth i beirianwaith carchardai mewn cymunedau blaengar yn anochel, ond yn fater o ddewisiadau gwleidyddol, a dylai\u2019r dewisiadau hyn gael eu gwneud gyda gwybodaeth llawn o\u2019r ffeithiau a\u2019u canlyniadau.<\/p>\n Tra bod olyniaeth llywodraethau\u2019r DG wedi dewis poblyddiaeth cosbol, difaterwch, torri costau a chreu elw – gan hyrwyddo carcharu\u2019n bwrpasol fel nodwedd barhaus o\u2019r system economaidd a chymdeithasol – mae llefydd o gwmpas y byd wedi llwyddo i leihau eu cyfraddau carcharu gydag amryw o gamau amgen<\/a>. Mae\u2019r Ffindir yn benodol wedi mynd o gael un o\u2019r cyfraddau uchaf yn Ewrop i un o\u2019r rhai isaf drwy gydosod dulliau\u2019n seiliedig ar dystiolaeth \u00e2 pholisi cymdeithasol ehangach sy\u2019n canolbwyntio ar leihau annhegwch a chryfhau gwasanaethau cymdeithasol.<\/p>\n I Gymru, gyda chyn lleied o\u2019r cyfarpar anghenrheidiol ar gael, mae\u2019n rhaid i\u2019r dasg gyntaf fod yn un amddiffynnol: atal unrhyw ymestyniad pellach o\u2019r diwydiant dinistriol hwn. Nid yw Llywodraeth Cymru yn hollol ddi-rym yma. Dylid sicrhau ei bod yn cadw at eu<\/a> haddewid i beidio hwyluso mwy o garchardai. Dylai ail gyflwyno blaenoriaethau llety i\u2019r rheiny sy\u2019n gadael y carchar er mwyn atal y cylchdro o garcharu a digartrefedd. Gellid mynd ymhellach a rhoi\u2019r bleidlais i garcharorion mewn etholiadau yng Nghymru, gan roi llais angenrheidiol iddynt, a gwneud yr hawl i lety yn hawl hanfodol.<\/p>\n Os yw Cymru am symud y tu hwnt i\u2019r carcharu<\/a>, fodd bynnag, fel y mae Undod yn ei ddadlau, byddai\u2019n rhaid i strwythurau gwladwriaethol newid yn ddramatig. Byddai datganoli cyfiawnder neu wladwriaeth Gymraeg newydd, yn darparu\u2019r cyfleoedd angenrheidiol i gael gwared ar fethiannau\u2019r system bresennol.<\/p>\n Ni fydd Cymreictod newydd anedig o reidrwydd yn gwneud yr ystad garchardai yn llai annioddefol, serch hyn. Yn wir, un risg yw y byddai mwy o reolaeth wleidyddol yng Nghymru o fewn y wladwriaeth bresennol yn helpu i ddilysu\u2019r diwydiant carchardai yma, gydag ychydig iawn yn cael ei wneud i\u2019w herio. Dylem hefyd gwestiynu pa mor wahanol y gall system o\u2019r fath weithredu o gymharu \u00e2\u2019r un presennol, yn enwedig os yw\u2019r lifrau economaidd mawr yn cael eu hatal a bod Cymru yn parhau o dan hegemoni plaid wleidyddol a oruchwyliodd cynnydd fwyfwy mewn carcharu, carcharu heb brawf, carcharu er diogelwch cyhoeddus<\/a>, ac yn fwy diweddar, a hwylusodd greu carchar y Berwyn.<\/p>\nMethiant cyson<\/h2>\n
Tu hwnt i\u2019r carcharu<\/h2>\n