Ddydd Sadwrn, Tachwedd 21, cynhaliwyd tair rali ‘Nid yw Cymru ar Werth’ gan Gymdeithas yr Iaith am broblem tai haf \u2013 yn Llanberis, Aberaeron a Chaerfyrddin.<\/p>\n
Roedden ni’n wlyb at ein crwyn ac roedd Llyn Padarn yn llwm ac yn llwyd. Mae Llanberis yn y glaw yn go wahanol i Lanberis yr Haf. Gan na chaiff pobl Lloegr ddod i Gymru, mae’n eitha gwag yn y pentref ar hyn o bryd. Diflannodd y stribed hir o’r camper-vans, ac roedd modd cael lle yn y maes parcio. Cawn gyfle i anadlu. Ond mewn ychydig byddwn ni’n \u00f4l yn yr un hen drefn. Pobl yn heidio i’w hail gartrefi, a Chymry lleol methu fforddio byw yn eu cymunedau eu hunain. Mae o mor anheg.<\/p>\n
Dwi’m wedi gwneud hyn o’r blaen, mynd ar daith rithiol ar draws y blynyddoedd i’r tai haf rydw i wedi ei meddiannu.<\/p>\n
BETWS GARMON, Gorffennaf 1976<\/strong><\/p>\n Fy ngweithred gyntaf oedd hon \u2013 torri ffenest t\u0177 haf i dynnu sylw at y nifer o dai haf yng Nghymru. Roedd Edward H. Dafis wedi crisalu’r broblem yn eu clasur o g\u00e2n ‘T\u0177 Haf’,<\/p>\n ‘O mae’n braf cael byw mewn t\u0177 haf! Mae hi’n sbri cael perchen dau d\u0177,<\/em><\/p>\n O, wi’n dwlu dod i Gymru a dwi’n dod bob cam o Surrey bob haf…’<\/em><\/p>\n Dim ond ers rhyw 3 blynedd oedd Cymdeithas yr Iaith wedi bod yn gweithredu yn y maes hwn. Un o’r raliau enwocaf oedd yr un yn Rhyd lle roedd bob t\u0177 yn y pentref yn d\u0177 haf.<\/p>\n Enghraifft drist arall oedd Derwen Gam pan werthwyd pentref cyfan yng Ngheredigion oedd yn eiddo i un teulu. Diflanodd y Cymry a daeth pobl o Loegr i mewn.<\/p>\n PORTHMADOG, Ionawr 1977<\/strong><\/p>\n Tai ar y cei ym Mhorthmadog oedd y rhain \u2013 tai oedd yn amlwg wedi eu codi yn bwrpasol fel tai gwyliau, dwi’n cofio fod Vaughan Roderick ymysg y criw ohonom a feddiannodd y t\u0177 hwn. Doedd y Llywodraeth heb gymryd unrhyw gamau i wella’r sefyllfa.<\/p>\n BANGOR, Ionawr 1982<\/strong><\/p>\n Dim t\u0177 penodol oedd dan sylw y tro hwn, ond tai. Ers 1979, roedd tai haf yn cael eu llosgi gan Feibion Glynd\u0175r, ac felly roedd sylw Cymdeithas yr Iaith yn mynd ar ral\u00efau yn erbyn stadau tai di-angen megis y rhai yn Gaerwen a Harlech. Fis Ionawr 1982, dyma gyflwyno cerdyn i Wyn Roberts efo’r geiriau ‘Blwyddyn Newydd Well i’r 1,922 o deuluoedd ar y rhestr aros am dai yn Aberconwy ac Arfon\u2019. Erbyn y Steddfod roedd slogannau ar uned y Swyddfa Gymreig ‘18,000 o dai haf \u2013 Gwarth!’ Ni wnaeth y Llywodraeth unrhyw beth.<\/p>\n LLIDIARDAU, Ebrill 1983<\/strong><\/p>\n Dim t\u0177 haf rywun rywun oedd hwn. Roedd yn perthyn i Aelod Seneddol Ceidwadol, Anthony Steen. Run stori oedd hi \u2013 pobl gyfoethog yn gallu fforddio dau d\u0177, eraill methu fforddio yr un. Ni weithredodd y Llywodraeth o gwbl ar y mater.<\/p>\n BLAENAU FFESTINIOG 1987<\/strong><\/p>\n Meddiannu t\u0177 gwag ddaru ni y tro hwn, i ddangos fod modd adfer eiddo mewn pentref a’i rentu i bobl leol. Ond roedd y sefyllfa yn prysur waethygu, a dyma fynd ati i gychwyn yr ymgyrch ‘Nid yw Cymru ar Werth’ efo mi a Dyfed Wyn Edwards yn arwain yr ymgyrch. Un fuddugoliaeth gafwyd ym maes tai oedd cael y Swyddfa Gymreig i wrthod ap\u00eal datblygwyr ar sail perygl i’r Gymraeg. Ond ym maes tai, doedd gan cynghorau bellach mo’r hawl i brynu tai.<\/p>\n Aeth yr ymgyrch Nid yw Cymru ar Werth ymlaen i fod yn un o ymgyrchoedd mwyaf poblogaidd Cymdeithas yr Iaith. Penllanw’r ymgyrch oedd Alun Llwyd a Branwen Nicholas yn cael eu carcharu ddechrau’r Nawdegau, a channoedd yn mynychu ral\u00efau i gefnogi yr ymgyrch.<\/p>\n Mae 30 mlynedd wedi mynd ers hynny, ac mae’r sefyllfa cynddrwg ag y bu erioed.<\/p>\n Bellach mae gan Gymru ei Senedd ei hun, ond does dim camau wedi ei cymryd ganddi i atal tai haf. Fedrwch chi ddim ymyrryd yn y farchnad rydd yw’r esgus a glywn yn rheolaidd.<\/p>\n Ond mae’r broblem mor ddifrifol ag erioed.<\/p>\n Siaradodd Elin Hywel, Mabon ap Gwynfor a Rhys Tudur yn y rali yn Llanberis. Llynedd, yng Ngwynedd, roedd 40% o’r tai a brynwyd yn y sir yn dai haf. Fedrwch chi gredu hynny? 30 mlynedd yn \u00f4l, plant oedd Mabon, Rhys ac Elin. Yn ystod ei oes mae Rhys Tudur wedi gweld Morfa Nefyn, ei bentref genedigol, yn newid ei gymeriad \u2013 mae mwy a mwy o dai haf, a llai o bobl leol yn gallu fforddio t\u0177. Mae Covid wedi gwneud sefyllfa wael yn un drychinebus. Prin gaiff tai fod ar y farchnad cyn bod rhywun o’r tu allan wedi ei prynu i fod yn dai gwyliau neu yn dai Airbnb. Mae 60% o boblogaeth Gwynedd methu fforddio t\u0177. Mae’n fater o frys rwan i Lywodraeth Cymru wneud rhywbeth. Mae 6,000 o bobl wedi arwyddo deiseb i alw ar i’r mater gael ei drafod yn y Senedd. Oni wneir rhywbeth yn fuan, bydd yn rhy hwyr i newid y sefyllfa.<\/p>\n A minnau, bellach? Wel, mi lwyddo i brynu t\u0177 ym Mhenygroes ganol y Nawdegau. T\u0177 p\u00e2r ydi o, a dwi’n cofio’r cymydog o Sais drws nesaf pan brynais i o yn edrych arna i yn go bryderus.<\/p>\n \u201cI hear people like you burn English people’s houses\u201d medda fo. Finna’n deud mai peth gwirion iawn fydda rhoi matsien mewn t\u0177 os oedd hwnnw drws nesa i mi \u2013 hyd yn oed petawn i’n cytuno efo’r fath dacteg. Yn y b\u00f4n, roedd Ernie a minnau’n deall ein gilydd. Ond bu farw Ernie, a rhyw j\u00f4c wael ydi hi fod drws nesa \u2013 ers saith mlynedd bellach \u2013 yn d\u0177 haf.<\/p>\n Ydi, daeth c\u00e2n Edward H wedi dod yn wir yn fy achos i. Dim ond mai o Bedford, yn hytrach na Surrey y daw’r perchnogion. Mae eisiau gras \u2018toes?<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ddydd Sadwrn, Tachwedd 21, cynhaliwyd tair rali ‘Nid yw Cymru ar Werth’ gan Gymdeithas yr Iaith am broblem tai haf \u2013 yn Llanberis, Aberaeron a Chaerfyrddin. Roedden ni’n wlyb at … <\/p>\n