Heddiw mae’n 250 mlynedd ers geni Robert Owen, yr arloeswr sosialaidd o’r Drenewydd a wnaeth gymaint – ynghyd \u00e2 ffigurau fel ei gydwladwr Richard Price, y ffeminist Mary Wollstonecraft, a’i gymheiriaid yn Ffrainc Charles Fourier a Henri de Saint-Simon – i sefydlu’r egwyddorion a’r cerrig sylfaen gwleidyddiaeth flaengar fodern, wrth i’r Chwyldro Ffrengig a’i ganlyniad atseinio trwy Ewrop.<\/p>\n
Ar \u00f4l gadael Cymru yn 10 blwydd oed yn blentyn dawnus, ac yna sefydlu gyrfa lwyddiannus fel diwydiannwr ym Manceinion, symudodd i’r Alban lle trawsnewidiodd felin gotwm ei dad-yng-nghyfraith: arbrawf sosialaidd a newidiodd y byd, ac mae bellach yn sefyll fel Safle Treftadaeth UNESCO. Dangosodd New Lanark fod byd diwydiannol arall yn bosibl, un a wrthododd gyfalafiaeth, gan feithrin yn hytrach na dad-ddyneiddio ei weithwyr, ac yn anelu at fyd lle mae pobl a natur mewn cytgord. Darparodd y fenter gydweithredol, gomiwnyddol a ffeministaidd hon glasbrint sydd, yn ei uchelgais, yn fwy cyfoes nag erioed.<\/p>\n
Mae’n bwysig nad ydym yn ymroi i hagiograffeg wrth gwrs; nid oedd beirniadaeth ddi-baid Owen o\u2019i gymdeithas gyfoes yn ymestyn yn ddigonol i\u2019r Ymerodraeth; mae cwestiynau yn codi am ddylanwad eang Owen ar y gymuned ddemocrataidd (mewn egwyddor) a sefydlodd; o ran ei ddadansoddiad a\u2019i ddull o danseilio y system gyfalafol, mae ei ffydd yng ngrym rheswm a gallu\u2019r elit i ddiwygio ei hun yn edrych yn na\u00eff wrth edrych yn \u00f4l.<\/p>\n
Yn yr un modd, fodd bynnag, rhaid inni beidio \u00e2 syrthio i fagl presenoliaeth (presentism<\/i>) a barnu ei weithredoedd ar sail synnwyr trannoaeth, na chymharu ei ddadansoddiad academaidd \u00e2 ffigur fel Marx. Byddai hyn yn camgymryd pwysigrwydd Owen fel unigolyn, heb werthfawrogiad o’r byd y cafodd Owen ei eni ynddo, gan bwyso a mesur ei gyfraniad ar sail y camsyniad ei fod yn ddeallusyn. Yn wir, pe byddem am gynnig cymhariaeth \u00e2 heddiw, efallai y byddem yn meddwl amdano fel ffigur ochr yn ochr \u00e2 rhai o’r awduron-actifyddion cyfoes gwych fel Silvia Federici. Yr hyn a’i nodweddodd fwyaf oedd yr hyn a ddisgrifiodd Marx ei hun fel ei sosialaeth iwtopaidd.<\/p>\nSosialydd<\/b><\/h4>\n
Prif fewnwelediad athronyddol Owen, a\u2019r egwyddor y seiliodd ei New View of Society <\/i>arno, oedd ei ddehongliad o\u2019r natur ddynol – un nad oedd heb gynsail, ond a oedd yn chwyldroadol yn y modd y\u2019i datblygodd. Yn y b\u00f4n, roedd Owen o’r farn bod y natur ddynol i raddau helaeth, os nad yn gyfan gwbl, yn cael ei phennu gan amgylchedd person. Felly, nid oes gan y natur ddynol unrhyw ansawdd hanfodol. Yn sicr nid ydym yn cael ein geni’n ddrygionus fel y mae y prif athrawiaeth Gristnogol pechod gwreiddiol yn barnu; yn hytrach, mae drygioni yn agwedd ar gymdeithas sy’n trin ei phobl yn wael – rydym oll wedi\u2019u geni gyda\u2019r gallu i fod yn bobl dda.<\/p>\n
Mae’n dyst i’w waith ef a gwaith eraill bod pwysigrwydd amgylchedd ar gymeriad bellach yn cael ei gydnabod fel gwireb (heblaw gan y ceidwadwyr mwyaf diedifar – fel y rhai sy’n rhedeg y DU). Fodd bynnag, os ydym yn meddwl am y byd y ganed Owen ynddo – roedd yn 18 oed pan dorrodd y Chwyldro Ffrengig – barn hierarchaidd am y natur ddynol oedd yn tra-arglwyddiaethu. Gan gychwyn lle roedd eraill wedi gorffen, roedd ei waith a’i ysgrifau yn ymosodiad uniongyrchol a di-ildio ar yr el\u00eet breintiedig, cyfundrefn gymdeithasol wedi’i seilio wrth gwrs ar y syniad bod rhagoriaeth yr uchelwyr wedi ei etifeddu.<\/p>\n
Pan safodd cydwladwr Owen, Richard Price, yn erbyn braint a Brenhiniaeth Prydain yn ei bregeth, Caru Ein Gwlad<\/i>, roedd yn ymosod ar elit aristocrataidd yr eglwys a\u2019r wladwriaeth. Roedd ymateb enwog Edmund Burke yn ei Fyfyrdodau ar y Chwyldro yn Ffrainc – y testun elfennol Ceidwadol – yn taro ergyd ar ran y sefydliad Prydeinig, ond byddai’r testun hwnnw ei hun yn arwain at ymatebion gan enwogion fel Tom Paine a Mary Wollstonecraft, a fyddai ymhen amser yn hyrwyddo grymoedd blaengar na ellid eu dal yn \u00f4l.<\/p>\n
Yn wir roedd beirniadaeth Wollstonecraft o driniaeth cymdeithas o fenywod yn llawer rhy chwyldroadol ac fe\u2019i hanwybyddwyd i raddau helaeth nes bod cymdeithas wedi dal i fyny \u00e2 hi rhywfaint; gellir dadlau, fodd bynnag, bod ei dadansoddiad soffistigedig o sut y gwnaeth amgylchedd menyw danseilio unrhyw obaith o fywyd boddhaus a rhinweddol yn cynnig y syniadau allweddol a ddatblygodd Owen ei hun. Gellir awgrymu iddo gyffredinoli a radicaleiddio mewnwelediadau Wollstonecraft, trwy ddangos bod y mwyafrif yn rhwym o fod yn anllythrennog, o fyw mewn tlodi, ac yn debyg o droseddu oherwydd y strwythurau cymdeithas maent yn byw oddi fewn iddynt – a bod amgylchedd gofalgar ac addysgol yn sicrhau y gall unrhyw un datblygu fel person llewyrchus.<\/p>\n
Dyma’r hyn y mae’n ei ddadlau yn ei New View of Society<\/i>, a dyma a ddangosodd yn New Lanark. Daeth hyd yn oed Tsar Rwseg i ymweld \u00e2\u2019r arbrawf a gychwynnodd addysg feithrin, addysg oedolion, diwrnod gwaith 8 diwrnod, isafswm oedran gweithio a gofal plant, wrth sicrhau tai gl\u00e2n a diogel mewn amgylchedd a oedd yn annog hamddena ac yn ceisio cytgord rhwng pobl a natur.<\/p>\n
Y tu hwnt i amgylchedd uniongyrchol New Lanark, ceisiodd Owen amcan llawer mwy eang ac uchelgeisiol. Gwelodd mai’r unig ffordd y gellid trefnu cymdeithas yn y fath fodd fel nad oedd y gweithwyr yn cael eu hecsbloetio a’u gormesu oedd goresgyn, neu tyfu tu hwnt i gyfalafiaeth. Roedd New Lanark yn seiliedig ar fodel cydweithredol lle roedd gweithwyr yn rhannol berchnogion, ac yng ngweledigaeth Owen, trwy sefydlu rhwydwaith o gymunedau cydweithredol, y gellid goresgyn system gyfalafol yn seiliedig ar ymelwa a chystadleuaeth ddi-baid.<\/p>\n
Er bod rhai ar y chwith wedi wfftio Owen oherwydd ei arddull ymddangosodiadol na\u00eff a diwygiadol, mae’r beirniadaethau hyn yn anwybyddu’r weledigaeth iwtopaidd a oedd ganddo i\u2019r byd. Fel damcaniaethwr, ni ellir cymharu ei ddadansoddiad o hanes, ei ddyfnder athronyddol na’i allu dadansoddol \u00e2 Marx – ychydig iawn sy\u2019n deilwng o hynny (rhaid ystyried Marx, cymaint \u00e2 damcaniaethwr cymdeithasol ac economaidd, fel y trydydd yn y drindod o athronwyr yr Almaen, sy\u2019n cynnwys Hegel a Kant, a gyrhaeddodd uchelfannau athronyddol heb eu hail). Fodd bynnag, nid yw hynny\u2019n tanseilio p\u0175er ac ap\u00eal ei ddelfrydau, yr oedd Marx ei hun yn ei edmygu gymaint, a\u2019r ffordd y gwnaeth esiampl Owen, trwy ymgyrchu ac ysgrifennu diflino, ysbrydoli mudiad sosialaidd ac undebau llafur.<\/p>\n
Ac er bod ei ffydd yn y rhai a oedd yn dal dylanwad wir yn fan gwan, mae ei ddadleuon dros sut y gallai cymdeithas wirioneddol sosialaidd ddim ond bwrw gwreiddiau dwfn trwy newid graddol dros genedlaethau, yn wrthbwynt pwysig i’r model chwyldroadol Marcsaidd – ac efallai y byddai rhywun hyd yn oed yn awgrymu yn rhagflaenu pwyslais Gramsci ar ‘ryfel safle’ a newid sefydliadol graddol.<\/p>\n
Un agwedd arall ar weledigaeth iwtopaidd Owen sy\u2019n drawiadol, o ystyried ei fod yn un o\u2019r arloeswyr sosialaidd, oedd syniadau a gwerthoedd sy\u2019n ymddangos mor berthnasol i sefyllfa heddiw. Wrth i sosialaeth ddatblygu ochr yn ochr \u00e2 diwydiannu, bu tuedd dros amser i rai rhagdybiaethau ynghylch gwerth gwaith, a (diffyg) gwerth yr amgylchedd ymsefydlu yng ngolwg y byd sosialaidd. Mae’n boenus o glir nawr wrth gwrs beth yw’r gost o agwedd gwbl echdynnol tuag at natur, ond yng nghyd-destun diweithdra cyfoes a her awtomeiddio, mae llawer ar y chwith yn dal i lynu wrth bwysigrwydd neu werth cynhenid \u200b\u200bgwaith (yn rhannol efallai oherwydd camddealltwriaeth o bwyslais Marx ar ein natur gynhyrchiol, greadigol).<\/p>\n
Ni welir unrhyw ymrwymiadau o’r fath ym mydolwg Owen; fel y nodwyd, gwelodd bwysigrwydd parch at a chytgord \u00e2 natur, tra iddo ef roedd datblygu technoleg yn rhywbeth a allai ryddfreinio pobl o’r gwaith. Mewn byd sydd dan fygythiad gan yr argyfwng hinsawdd, ac mewn cymdeithas lle mae peiriannau’n cymryd mwy a mwy o lafur, a lle mae lleoliaeth a’r economi sylfaenol yn derbyn fwyfwy o sylw, dyma rai o’r rhesymau dros ddychwelyd i Owen fel ffigwr sosialaidd arloesol.<\/p>\n
Awgrymir statws Owen yn y gorffennol gydag un o\u2019r llysenwau a roddwyd iddo: \u2018the Father of English Socialism\u2019. Mae\u2019r ffaith iddo gael ei hawlio yn y fath fodd yn cynnig argraff o’i bwysigrwydd hanesyddol, ond mae hefyd, wrth gwrs, yn codi cwestiwn i ni yng Nghymru, ymysg y sawl sy\u2019n awyddus i hawlio Owen fel rhan o\u2019n etifeddiaeth. Gellir esbonio’r llysenw yn rhannol gan y drysu oesol rhwng ‘Saesneg’ a ‘Prydeinig’, ac er tegwch gallem awgrymu ei fod yn fwy o Brydeiniwr na’r mwyafrif: wedi’i ffurfio yng Nghymru, gan wneud ei ffortiwn yn Lloegr, cyn newid y byd yn yr Alban.<\/p>\n
Fodd bynnag, mae yna rai agweddau gall ganiatau inni ystyried Owen yn Gymreig mewn modd ystyrolon, mewn perthynas \u00e2’i agwedd athronyddol (y tu hwnt i’r honiad bod ei weledigaeth o gymunedau cydweithredol wedi’i hysbrydoli gan gartref ei blentyndod, Y Drenewydd). Er enghraifft, gellir dehongli ei iwtopiaeth fel tueddiad sy’n ei osod o fewn – ac y gellir ei egluro o ran – traddodiad deallusol Cymreig. Yn wir os yw rhywun yn gosod iwtopiaeth Owen yng nghyd-destun meddwl Richard Price, ac ymhellach (o\u2019r traddodiad piwritanaidd y daeth Price allan ohono) cyfriniaeth radical Morgan Llwyd, gall rhywun ei ddarllen fel math o filflwyddiaeth seciwlar.<\/p>\n
Daw milflwyddiaeth ar sawl ffurf, ond mae’r syniad o ail ddyfodiad yr Iesu fel cychwyn ar gyfnod o heddwch a chyfiawnder ar y ddaear (sydd mor ganolog i feddwl Llwyd) wedi’i amlgyu’n helaeth ym marn byd gwleidyddol Price – un sy’n ystyried gwladwriaethau’r byd yn gweithio tuag at heddwch byd-eang i baratoi ar gyfer y mileniwm newydd. Gydag Owen, mae gennym fersiwn seciwlar wedi’i datblygu’n gyflawn. Mae uchelgais ddelfrydol, bondigrybwyll o’r fath yn batrwm o feddwl y gellir mapio yng Nghymru yn \u00f4l i’r Mabinogi a hyd yn oed y byd cyn-Rufeinig, gyda’i motiffau o frwydro arwrol yn erbyn ffawd a gweledigaethau iwtopaidd megis Ynys Afallon.<\/p>\n
Yn llai haniaethaol, ac yn gysylltiedig ag amodau materol hanesyddol, y mae gan y syniadau hyn ap\u00eal hanesyddol i gymunedau ymylol sy’n aros am ryw fath o iachawdwriaeth. Gwrthododd Owen ei hun grefydd y diwygiad Methodistaidd a oedd wedi ysgubo ei famwlad, ond roedd anian iwtopaidd wrth gwrs i genedlaethau diweddarach yng Nghymru wrth i Ymneilltuaeth ddatblygu mewn gwahanol ffurfiau gwleidyddol a radical, yn anad dim yn anghydffurfio\u2019r Undodiaid a fyddai\u2019n dylanwadu ar gymunedau megis Merthyr. Yn ddiweddarach wrth gwrs byddai ysbryd egalitaraidd, achubyddol gwleidyddiaeth Owen yn cael ei wireddu ar ffurf Gristnogol gyda lledaenu\u2019r efengyl gymdeithasol.<\/p>\n
Yn sicr ers ei farwolaeth – yr unig dro i Owen ddychwelyd i Gymru ar \u00f4l gadael yn blentyn – mae’r Cymry wedi gwneud ambell ymdrech wirioneddol i’w hawlio yn \u00f4l, ac efallai’r mwyaf diddorol o’r rheini yw ymdrechion RJ Derfel, a fyddai yn ei dro ysbrydoliaeth i’r sosialydd iwtopaidd Cymreig adnabyddus hwnnw Niclas y Glais. Cymerodd Derfel syniadau Owen fel man cychwyn ar gyfer datblygu\u2019r hyn yr oedd yn ei ystyried yn fath arbennig o sosialaeth Gymreig, gyda\u2019i dymer radical, gomiwnitaraidd a oedd arall na\u2019r Marcsiaeth faterol neu\u2019r Llafuriaeth Brydeinig brif ffrwd a ddechreuodd ddod i\u2019r amlwg ar ddechrau\u2019r 20fed ganrif.<\/p>\n
Yn wir dyma’r ffigurau y mae Martin Wright yn cyfeirio atynt wrth fapio traddodiad sosialaidd Cymreig ymneilltuol yn ei waith ar Gymru a sosialaeth cyn y Rhyfel Mawr. Gellid dadlau taw ffigur arall sy\u2019n cynrychioli\u2019r ffrwd honno oedd AS Merthyr SO Davies, a gyfunodd gefndir anghydffurfiol o Gymru ag agenda sosialaidd radical.<\/p>\n
Beth ddigwyddodd i’r traddodiad hwnnw? Rhaid gofyn y cwestiwn, oherwydd heddiw nid yn unig y mae’n amheus a oes unrhyw fath amlwg o wleidyddiaeth sosialaidd Cymreig, yn fwy sylfaenol rhaid gofyn beth yw ein ffurfiau o feddwl nodweddiadol, wrth inni gael ein cymhathu yn ddiwylliannol, yn ieithyddol ac yn ddeallusol. Yn yr oes seciwlar, \u00f4l-fodern, mae Robert Owen a’i sosialaeth yn cyflwyno sawl her inni, ynghylch yr hyn yr ydym yn credu yw sosialaeth, a bellach pwy ydym \u2018ni\u2019, y Chwith Gymreig.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Heddiw mae’n 250 mlynedd ers geni Robert Owen, yr arloeswr sosialaidd o’r Drenewydd a wnaeth gymaint – ynghyd \u00e2 ffigurau fel ei gydwladwr Richard Price, y ffeminist Mary Wollstonecraft, a’i … <\/p>\n