Gallwn droi’r diwydiant amaeth yng Nghymru oddi ar lwybr dinistriol agri-fusnes ac at lwybr gwaraidd. Drwy gefnogi ffermydd teuluol Cymru mae gwneud hynny. Bydd cynnwys pobl gyffredin yn nyfodol y defnydd o dir yn rhan o’r weledigaeth. Mae’n rhan o’r frwydr dros gael dyfodol llewyrchus a theg i ni gyd.<\/p>\n
Cafwyd darlun cignoeth o’r dyfodol enbyd allai wynebu y diwydiant amaeth yng Nghymru yn erthygl rymus Siwan Clark The End of Welsh Farming?<\/a> ar blog Undod yn ddiweddar. Rhaid i ni wneud popeth o fewn ein gallu i osgoi trychineb o’r fath. Fel arall, bydd y tirlun, y bobl, y bwyd, y cymunedau a’r iaith i gyd yn newid er gwaeth. Bydd y dirywiad a welwyd dros y degawdau \u2013 ac yn wir y canrifoedd \u2013 yn prysuro.<\/p>\n Os na fedrwn ni ail-ddychmygu cymunedau’r tir, yna bydd y broses o ddiflaniad y fferm deuluol yn prysuro, hyd yn oed os gellir goresgyn y bygythiad o gytundebau masnach dinistriol.<\/p>\n Bydd Undod yn cefnogi ymdrechion i arbed y diwydiant unigryw hwn, sy nid yn unig yn rhoi bywoliaeth uniongyrchol i ffermwyr, ond yn cynnal llawer o fusnesau eraill yn ogystal \u00e2 bod yn greiddiol i wead y gymdeithas wledig, ac i lunio’r tirlun.<\/p>\n Ond beth am edrych ar sut mae’r diwydiant wedi cyrraedd y lle hwn? Sut y torrwyd y cwlwm rhwng y rhan fwyaf o bobl efo’r bwyd mae nhw’n ei fwyta? Beth yw lle amaethyddiaeth o fewn bywyd Cymru gyfan, nid o fewn cefn gwlad yn unig? Ac os daw’r diwydiant drwy’r argyfwng sy ar ei warthaf, ydi’r strwythur presennol yn cyfateb i anghenion ein pobl y tu hwnt i’r diwydiant ei hun? Beth yw’r croeswyntoedd sy’n tynnu’r diwydiant i bob cyfeiriad? Gwyntoedd sy mor rymus fel ei bod yn tynnu’r llechi oddi ar y to, a bygwth dymchwel y muriau a fu mor gadarn.<\/p>\n Troes galwedigaeth lle ‘roedd pobl yn gweithio ochr yn ochr yn frwydr unigolion i oroesi dan bwysau cynyddol. \u201cDau heddiw lle bu deuddeg\u201d fel y dywedodd Dic Jones, yr athrylith o fardd oedd yn ffermwr ei hun. Efallai nad oes gan y plant ddiddordeb, neu fod y fferm bellach yn rhy fychan i roi bywoliaeth i genhedlaeth newydd. Gwelwn gymaint o ffermwyr yn gweithio ar eu pennau eu hunain am oriau meithion, gan raddol golli’r frwydr ariannol a chorfforol. Cerwch i unrhyw farchnad anifeiliaid a mi welwch fod cyfran uchel o’r ffermwyr mewn cryn oedran, a sawl un yn amlwg yn gloff gan grud cymalau.<\/p>\n ‘Does dim rhyfedd fod unigrwydd a phroblemau meddyliol ar gynnydd. A dim syndod chwaith mai’r diwydiant hwn sy efo nifer uchel o hunan-laddiadau a damweiniau yn y gweithle.<\/p>\n A oes modd i ni ddychmygu dyfodol amgen i’n cymunedau gwledig? A hynny mewn modd fydd yn cynnig gweledigaeth i gyfannu ffermwyr, amaethu cynaliadwy, amgylchedd iach, bioamrywiaeth, diwydiannau gwledig, bywyd cymunedol pentrefi, a chynnal y Gymraeg. Diwydiant sy’n cael ei ddeall a’i werthfawrogi fel rhan canolog o fywyd Cymru, yn lle cael ei weld (os cael ei weld o gwbl) fel diwydiant sy’n dadfeilio a llawn o stereoteips o’r oes o’r blaen.<\/p>\n Dyfodol lle mae pobl ifanc nid yn unig yn medru ond eisiau aros yn eu cynefin. Dyfodol lle mae modd i bobl heb lawer o gyfalaf gael mynediad i amaethu. Dyfodol sy’n dathlu’r gorau o’r hen Gymru wledig, a hynny heb droi cefn gwlad yn amgueddfa, ond yn hytrach yn adeiladu ar seiliau’r gorffennol.<\/p>\n Y gobaith yw datblygu diwylliant gwledig sy’n rhan o’r byd cyfoes, ond ar delerau sy heb ildio y rhuddin gwerthfawr. Diwylliant sy’n hyderus wrth wynebu’r dyfodol, yn lle bod yn ansicr ac amddiffynnol.<\/p>\n Beth am droi’r mantra cyfoes ar ei ben, fel mae Sel Wilias o Cwmni Bro<\/a> wedi ein dysgu i wneud? Y gred fod ardaloedd gwledig yn barasitiaid sy’n dibynnu ar y metropolis<\/a> am gynhaliaeth. Ond y gwir ydi mai’r metropolis sy’n sugno adnoddau o’r ardaloedd gwledig heb ddeall eu gwerth. Pobl, bwyd, dwr, mwynau, coed. Ac ar ben hynny yn darparu lle i ddianc o brysurdeb dinesig ac adnewyddu corff ac enaid.<\/p>\n Yn y pendraw rhaid i ni – pob un ohonom ni – fod yn gyfrifol am y tir. Ganrifoedd yn \u00f4l dywedodd Hen \u0174r o Bencader<\/a> wrth y brenin Harri yr Ail mai ni, y Cymry, \u201ca fydd yn ateb dros y cornelyn hwn o’r ddaear\u201d.<\/p>\n Gweithdy ffermwyr yw y tir<\/b><\/p>\n Mae arwynebedd Cymru yn rhyw 8,000 milltir sgw\u00e2r. Amcangyfrifir fod tua 88% o’r tir yn cael ei ffermio. Mynydd-dir neu ucheldir yw cyfran helaeth ohono, sy’n cael effaith ar y dull o ffermio. Cawn dywydd gwlyb yma! Cymru yw un o wledydd gwlypaf Ewrop. Ar gyfartaledd mae Blaenau Ffestiniog yn cael 120 modfedd o law bob blwyddyn. Mae’r glaw ynghyd \u00e2’r hinsawdd gymedrol yn ffafrio tyfu porfa.<\/p>\n Tir glas – porfa – yw 75% o’r tir a ddefnyddir, a mae 80% o hwnnw yn Dir Llai Ffafriol (term a ddefnyddir ar gyfer tir sy’n anos i’w ffermio, ac yn cael cymorthdal uwch na thir da). Maint daliad amaethyddol yng Nghymru ar gyfartaledd yw 120 erw (48 hectar), sy’n llai nag yn Lloegr a’r Alban, ond mae amrywiaeth anferth o fewn y ffigwr hwn.<\/p>\n Mae tua 24,000 o ddaliadau amaethyddol (2018), ond mae 10,000 o rhain yn fychan iawn.<\/p>\n Mae gwerth ariannol tir yn amrywio’n fawr, gan ddibynnu ar ei ansawdd. Yn ddiweddar (diwedd 2019) gwelwyd rhywfaint o leihad yn ei werth oherwydd ansicrwydd yn dilyn Brecsit, a daeth llai o dir ar y farchnad. Gall cytundeb masnach anffafriol gael effaith pellach wrth gwrs.<\/p>\n Ar gyfartaledd, gwerth tir amaethyddol a werthwyd yng Nghymru (3ydd chwarter 2019) yw: Tir pori \u00a36,000\/erw (lawr 7.7% o 2018); Tir \u00e2r \u00a38,500 (lawr 5.6%); Mynydd-dir \u00a31,000 (lawr 23.1%). Ond gwelwyd prisiau ar adegau yn y blynyddoedd diwethaf o \u00a312,000 i \u00a315,000 yr erw am dir efo galw mawr amdano.<\/p>\n Gwelwyd dirywiad aruthrol ers yr Ail Ryfel Byd yn ansawdd y tir o ran bioamrywiaeth. Collwyd 99% o feysydd gwair traddodiadol. Diflannodd llawer o gynefinoedd megis corsydd. Rhwygwyd gwrychoedd allan. Aeth adar oedd gynt yn gyffredin yn brin.<\/p>\n Ers talwm \u2013 hanes cefn amlen!<\/b><\/p>\n Credir fod pobl wedi bod ar dir Cymru ers o leiaf 30,000 o flynyddoedd, ac yn barhaol yn dilyn yr Oes I\u00e2 ddiwethaf tua 10,000 i 12,000 o flynyddoedd yn \u00f4l. Helwyr a chasglwyr ddaeth gyntaf, yna ffermwyr Neolithig tua 6,000 o flynyddoedd yn \u00f4l, pan oedd Prydain bellach yn ynys ar wah\u00e2n i Ewrop a’r Iwerddon. Y ffermwyr yma ddechreuodd y broses o glirio’r fforestydd a chreu porfeydd. Yn ddiweddarach daeth diwylliannau Celtaidd yr Oes Efydd a’r Oes Haearn, a’u hiaith yn ogystal \u00e2’u technolegau. Daeth y Rhufeiniaid, daeth y Normaniaid. Daeth y mynachod gyda’u dulliau newydd hwy o ffermio eu tiroedd helaeth, fel yn Ystrad Fflur, Glyn y Groes, Penrhys a Bassaleg.<\/p>\n Mae \u00f4l a dylanwad amaethu gan ddynoliaeth ar dir Cymru i’w olrhain ymhell iawn. Tirlun sy wedi ei greu a’i reoli gan ddyn sydd gennym i raddau helaeth. Rhan bwysig o’r drafodaeth yw ystyried os ydyw dyn yn gweithio efo’r ddaear neu yn ei herbyn yn yr oes hon.<\/p>\n Yn wleidyddol, bu cefn gwlad yn lwyfan i sawl pennod yn hanes Cymru \u2013 Deddfau Cau Tiroedd Comin, Terfysg Beca, Rhyfel y Degwm, Rhyfel y Sais Bach, Gwrthdystiadau yn erbyn cig rhad yn y Porthladdoedd yn 1997, Gwrthdystiad Tanwydd yn 2000. Gellid honni fod pob un o’r digwyddiadau hyn yn ymwneud \u00e2 brwydro yn erbyn grym, gorthrwm, tlodi a chyfalaf.<\/p>\n Heddiw \u2013 cipolwg ar y diwydiant<\/b><\/p>\n Tua 52,000 o bobl (2018) sy’n gweithio ar ffermydd Cymru, sy’n cynnwys pobl rhan amser. Mae hyn o gwmpas 4% o’r gweithlu (canran uwch na Lloegr). Mae’r niferoedd wedi disgyn yn sylweddol dros y blynyddoedd, ond teg dweud fod nifer wedi symud i weithio i gontractwyr sy’n gweithio bron yn gyfangwbl ar ffermydd. Mae tuedd i weithwyr o dramor gael eu cyflogi ar ffermydd yn y degawd neu ddwy ddiwethaf, ond nid i’r un graddau ag yn Lloegr.<\/p>\n Mae busnesau eraill yn dibynnu ar ddiwydiant amaethyddol iach, fel cyflenwyr bwyd anifeiliaid, peiriannau amaethyddol a milfeddygon. Ac wrth gwrs mae’r sector bwyd a diod yn dibynnu’n helaeth ar amaeth am ei ddeunyddiau crai. Dywedir fod ffermydd teuluol Cymru mewn perthynas economaidd o ryw fath efo 40 i 80 o fusnesau eraill, llawer o fewn eu hardaloedd.<\/p>\n Os edrychwn ar y bobl a gyflogir gan y diwydiant amaeth? drwyddo draw yna mae’r ffigwr tua 220,000 neu 17% o’r gweithlu.<\/p>\n Cig coch, defaid ac eidion yn bennaf, a llaeth yw’r prif gynhyrchion. Mae da byw yn werth 51% a chynhyrchion da byw yn werth 35% Mae 29% o ddefaid ac 11% o wartheg y Deyrnas Gyfunol yng Nghymru. Mae 60% o wartheg Cymru yn y sector laeth (ffigurau o 2016).<\/p>\n Cymharol fychan yw’r sector tyfu cnydau ar gyfer pobl, a hynny o ganlyniad yn bennaf i ddiffyg tir \u00e2r addas.<\/p>\n Ffermydd teuluol yw llawer iawn o fusnesau amaethu yng Nghymru \u2013 gallant fod yn berchen ar eu tir, yn denantiaid llawn, efo cytundeb rhannu tir efo’r perchennog, neu yn dal tir am dymor yn unig. Gall yr un busnes fod mewn sawl categori! Erbyn heddiw nid yw’r tir a ffermir gan un teulu neu fusnes mewn un ‘parsel’ mewn llawer iawn o achosion.<\/p>\n Mae nifer helaeth o fusnesau fferm wedi arall-gyfeirio, rhai ers degawdau, i feysydd fel twristiaeth, ynni a sawl cyfeiriad arall. Yn aml iawn yr anhawster o greu elw digonol trwy ffermio yn unig sy wedi cyflymu hyn yn y blynyddoedd diwethaf. Yn ogystal mae llawer o ffermwyr yn entrepreneuriaid mentrus.<\/p>\n Yn gyffredinol, mae’r iaith Gymraeg yn gryfaf ac yn iaith naturiol mewn ardaloedd amaethyddol. Mae’r cymunedau hyn wedi cyflenwi siaradwyr Cymraeg naturiol fel darlledwyr a diddanwyr (Eleri Sion<\/a>, Tudur Owen<\/a> ac Eddie Ladd<\/a> i enwi ond tri), gan alluogi Cymru gyfan i werthfawrogi cyfoeth ein tafodieithoedd. ‘Does dim ond rhaid gwrando ar hen recordiadau o rai o hen gymeriadau ardaloedd fel Epynt a’r Wenhwyseg i sylweddoli beth sy’n cael ei golli yn ieithyddol pan fydd cymdeithas amaethyddol yn gwanychu a diflannu.<\/p>\n Trafodwn rai problemau penodol gan eu gosod o fewn cyd-destun ehangach. Y bwriad yw ystyried eu natur, a’r meddylfryd gwahanol sydd ei angen i geisio cael atebion sydd yn llesol i ffermwyr ac i’r gymdeithas drwyddi draw. Yn yr ystyr ddyfnaf, mae tir Cymru yn eiddo i ni i gyd. Dyna pam mae lles y tir a’r bobl sy’n byw a gweithio ar y tir yn bwysig \u2013 mae’n greiddiol i’n lles ninnau.<\/p>\n Cynigir rhai syniadau allai arwain at dawelu rhai o’r croeswyntoedd hyn.<\/p>\n Perchnogaeth<\/b><\/p>\n Mae bod yn berchen tir yn golygu bod yn berchen p\u0175er. Dyna wers hanes \u2013 y mwyaf o dir, y mwyaf o rym. Dyna pam y collwyd cymaint o waed drosto yng Nghymru a ledled y byd drwy’r broses o goloneiddio (a chyn hynny) dros y canrifoedd.<\/p>\n Bellach mae perchnogi tir \u2013 a’r adnoddau naturiol sy ynghlwm – yn gallu cael ei weld fel buddsoddiad cyfalafol yn unig. Mae hyn yn broses sy’n digwydd mewn nifer o wledydd eraill. Effaith hyn yw codi pris tir a gwasgu pobl gyffredin allan o amaeth. Dyna sut y cafwyd gweithwyr ar gyfer y chwyldro diwydiannol \u2013 drwy droi pobl oedd yn gymharol hunan gynhaliol yn werin heb dir (‘landless peasants’) oedd yn ddibynnol ar weithio i eraill. Dechrau’r broses mewn sawl achos oedd eu gosod mewn cymaint o ddyled fel na allent fyth dalu’r ddyled yn \u00f4l. Mae’n dal i ddigwydd, mewn gwledydd sy’n wynebu grym cyfalafiaeth o’r newydd, fel yn Romania. Dadwreiddir pobl, chwelir cymunedau, ac o fewn cenhedlaeth neu ddwy mae’r cyswllt efo’r tir wedi mynd, a’r dealltwriaeth am ble a sut mae bwyd yn cael ei gynhyrchu, heb s\u00f4n am iaith a diwylliant.<\/p>\n Er mwyn sicrhau elw a thalu benthyciadau rhaid i’r tir ‘weithio’ yn galetach \u2013 felly llai o amrywiaeth planhigion mewn tir pori, cadw mwy a mwy o anifeiliaid, peiriannau anferthol, defnydd o gemegolion a gwrtaith, llai a llai o lafur cyflogedig, ffermio mwy a mwy o dir. I’r ffermwyr sy wedi goroesi dros genedlaethau \u2013 fel y rhan fwyaf o’n ffermydd teuluol – mae hyn yn ffordd o ffermio na fyddai llawer wedi ei dewis heblaw eu bod yn teimlo fod yn rhaid iddynt.<\/p>\n Ac os byddan nhw yn rhoi’r ffidil yn y to, bydd y ffarm yn aml yn cael ei phrynu gan ffermwr cyfagos lleol, neu gan gwmni agri-fusnes, sy’n edrych ar echdynnu popeth posib o’r tir, ac yn manteisio i’r eithaf ar unrhyw gymorthdal gan Lywodraeth. Gall fferm deuluol dyfu i fod yn agri-fusnes \u2013 nid estron mohonynt o angenrhaid.<\/p>\n Penllanw’r broses raddol hon yw’r argyfwng a welwn yng Nghymru ar hyn o bryd.<\/p>\n Felly mae’r ffordd mae perchnogaeth wedi datblygu yng Nghymru wedi dod a ni i fan lle mae llawer o ffermwyr teuluol yn berchen ar eu tir, ond nifer helaeth sy ddim. Mae yna stadau helaeth sy’n eiddo i dirfeddianwyr ‘bonedd’ yn dal i fodoli, a mae nhw yn aml wedi newid eu strategaeth i ffwrdd o osod tenantiaeth lawn, ac yn dueddol i un ai ffermio eu hunain, neu osod y tir ar wahanol fathau o gytundebau. Gall hyn arwain at broblemau pellach o ddirywiad yn y gymdeithas wledig, gan fod t\u0177 ffarm sy’n dod yn wag yn aml yn cael ei osod fel t\u0177 haf, neu ei werthu ar y farchnad agored i brynwr cefnog. Nid yw’r mater hwn wedi cael sylw haeddiannol hyd yma.<\/p>\n Cofiwn fod nifer o stadau mawrion wedi eu hadeiladu ar sylfeini amheus yn y lle cyntaf.\u00a0 Dyma rai o’r sylfeini. Cefnogi’r ochr ‘iawn’ yn y brwydrau am goron Lloegr; priodasau strategol sy’n clymu sawl stad efo’i gilydd (ambell dro efo tiroedd helaeth yng Nghymru a Lloegr); dwyn tir adeg cau’r Tir Comin; defnyddio arian o ffynonellau anfoesol fel y fasnach gaethweision. Yn y broses ‘roedd yr ‘uchelwyr’ Cymreig gwreiddiol yn raddol droi yn bileri’r drefn Brydeinig \u2013 ac yn dal i fod.<\/p>\n Tirfeddianwyr pwysig arall yw’r Cynghorau Sir. Mae ganddynt bortffolio o ffermydd, fel arfer yn dyddynnod neu ffermydd cymharol fychan. Bwriad rhain yn wreiddiol oedd i roi troed ar yr ysgol ffermio i bobl ifanc, gan eu galluogi i hel dipyn o arian a magu anifeiliaid cyn symud ymlaen i fferm fwy. Bellach mae’r sustem, tra’n dal i fodoli, wedi gweld problemau dyrys. Mae ambell i Gyngor yn dewis gwerthu man-ddaliad neu fferm ar y farchnad agored, o dan bwysau ariannol byddant yn hawlio mae’n debyg. Felly mae’r cyfle i berson ifanc brwdfrydig wedi mynd.<\/p>\n Mae Cyngor Sir yn dewis gwerthu yn cau y drws ar ffyrdd amgen o edrych ar sut i ddefnyddio’r tir a ffermio er budd y gymuned leol, fel y gwelwyd yn achos Fferm Trecadwgan ger Solfach yn ddiweddar.<\/p>\n Trecadwgan \u2013 astudiaeth achos<\/strong><\/p>\n Bu ymdrech lew gan ardalwyr i brynu’r fferm er mwyn creu menter gymunedol fyddai wedi cynhyrchu bwyd i bobl leol, a dysgu’r grefft o ffermio i’r trigolion.\u00a0 Crewyd cynllun busnes credadwy, a gwrthwynebwyd penderfyniad y Cyngor yn chwyrn, gyda deiseb o fil o lofnodion. Sawl gwaith ‘roedd y gymuned yn credu eu bod wedi cael cytundeb gyda’r Cyngor Sir i brynu’r fferm, ond drylliwyd y gobeithion.<\/p>\n ‘Roedd gweledigaeth gyffrous ac adeiladol i greu cymuned o gwmpas y fenter. Yn lle hynny gwelodd y Cyngor yn dda i roi buddion ariannol tymor byr o flaen dymuniad y gymuned i adeiladu rhywbeth fyddai o wir werth, a hwnnw’n barhaol, ar gyfer y genhedlaeth hon a chenedlaethau’r dyfodol.<\/p>\n Dyma fel y mynegodd, Gerald Miles o fferm T\u0177 Rhys ger T\u0177 Ddewi, y Cymro o ffermwr sydd ei hun yn tyfu cnydau ar gyfer ei ardal leol, y weledigaeth ar gyfer y fferm:<\/p>\n “Cynnwys pobl ifanc a phlant yn y fferm ac adfer parch at fwyd. Rhaid i ni ddod a chariad yn \u00f4l i dyfu bwyd. Tyfu gyda’n gilydd a bwydo ein gilydd. Cadw’r fferm yn \u00f4l y bwriad gwreiddiol, tyfu a darparu bwyd ar gyfer y gymuned, gyda’r gymuned.”<\/p><\/blockquote>\n A oes yna well gweledigaeth ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol?<\/p>\n Dyma fideo byr o Gerald yn egluro’r weledigaeth cyn i’r fferm gael ei gwerthu i bobl o Gaerloyw:<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/undod.cymru\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/cymru-nasa.jpg\")
<\/p>\nCefndir amaeth yng Nghymru<\/h2>\n
Croeswyntoedd geirwon<\/h2>\n
\n