{"id":917,"date":"2020-08-05T14:55:50","date_gmt":"2020-08-05T13:55:50","guid":{"rendered":"https:\/\/undod.cymru\/?p=917"},"modified":"2020-08-05T15:49:19","modified_gmt":"2020-08-05T14:49:19","slug":"hiroshima-nagasaki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/undod.cymru\/cy\/2020\/08\/05\/hiroshima-nagasaki\/","title":{"rendered":"Hiroshima-Nagasaki 75: gweithio tuag at Gymru ddi-niwclear"},"content":{"rendered":"

Aeth 75 mlynedd heibio ers i’r Americanwyr, gyda chytundeb Prydain, ollwng bomiau atomig ar Hiroshima<\/a> a Nagasaki<\/a>. Dyma’r tro cyntaf, a hyd yma yr unig dro, i arfau dinistr torfol niwclear gael eu defnyddio. Y gred arferol yw mai hyn arweiniodd at ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, ond ‘roedd Siapan yn barod ar ei gliniau, felly yn ymarferol dod a’r rhyfel yn gynt wnaeth y weithred. ‘Roedd y bomio yn ffordd o ddangos i Rwsia beth allai grym yr UDA ei gyflawni, gan nad oedd gan Rwsia fom niwclear ar y pryd. Arweiniodd hyn at Rwsia yn datblygu arfau tebyg. Dyma ddechrau y Rhyfel Oer. Mae gwaddol y ddwy danchwa enbyd yma yn taflu cysgod enfawr dros pob gwlad yn y byd.<\/p>\n

Dathlwyd Diwrnod VE<\/a> yn swyddogol yma gyda sbloet jingoistaidd, a bydd dathlu diwrnod VJ ar 15fed Awst. Ond tawedog yw’r wladwriaeth am Hiroshima a Nagasaki. Priodol yw i ni adolygu yn fyr hanes arfau niwclear.<\/p>\n

Be ddigwyddodd?<\/h2>\n

Pryderai UDA a Phrydain fod yr Almaen Natsiaidd yn gweithio ar fom niwclear. Cydweithiodd y ddwy wlad a Canada ar Brosiect Manhattan fyddai’n arwain at Hiroshima a Nagasaki. Ddylem ni ddim synnu fod Prydain dan Churchill wedi ceisio arwain y prosiect, ond wrth gwrs ‘roedd gallu y wladwriaeth hon i ariannu unrhyw beth wedi hen ddarfod, a gorfu i Churchill gytuno i reolaeth UDA o’r gwaith. Cofir Robert Oppenheimer, pennaeth Labordy Los Alamos a weithiai ar y prosiect, am ei ddyfyniad o’r hen glasur o’r India, y Bhagavad Gita: “Yn awr fi yw Angau, Distryw Bydoedd”.<\/p>\n

Am 8:15 y bore ar 6ed Awst 1945 ymosodwyd ar Hiroshima gyda bom wraniwm math-gwn a lys-enwyd ‘Little Boy’, wedi ei gollwng o’r awyren Enola Gay. Dyma’r arf niwclear cyntaf i’w ddefnyddio erioed. Lladdwyd 20,000 o filwyr a 70,000 i 126,000 o sifiliaid. Ymledodd cwmwl ymbelydrol o ‘ludw angau’ dros ardal eang, gan effeithio mwy o bobl. Dioddefodd llawer o’r rhai a oroesodd y danchwa gan ddatblygu lewcemia tua 4 i 6 mlynedd yn ddiweddarach.<\/p>\n

Gollyngwyd y bom plwtoniwm mewnffrwydrol ‘Fat Man’ o’r awyren Bockscar ar Nagasaki ar 9fed Awst 1945. Lladdwyd 39,000 i 80,000 o bobl. Bu farw miloedd lawer yn y misoedd yn dilyn y bomio.<\/p>\n

Ildiodd Siapan ar 15fed Awst 1945. ‘Roedd y byd wedi newid, a dynoliaeth efo’r gallu i’w ddileu ei hunan.<\/p>\n

Be ddigwyddodd wedyn?<\/h2>\n

Yn syml, cafwyd ras orffwyll rhwng UDA a Rwsia i gynhyrchu arfau niwclear. Dyma y Rhyfel Oer. ‘Roedd ofn gwirioneddol y gallai rhyfel niwclear ddigwydd. Mae’n debyg mai penllanw’r cyfnod hwn oedd argyfwng Ciwba ym mis Hydref 1962, pan ddaeth y byd o fewn trwch blewyn i gyflafan. Presenoldeb arfau niwclear Rwsia yn Ciwba oedd asgwrn y gynnen. Yn ffodus, daeth UDA dan Kennedy a Rwsia dan Khrushchev i gytundeb, ac arweiniodd hyn at gyfnod o dawelwch cymharol, tan i’r ddwy wlad gynyddu eu harfau rai blynyddoedd yn ddiweddarach.<\/p>\n

Yn raddol datblygodd gwledydd eraill arfau niwclear. Prydain, Ffrainc, India, Pakistan, Gogledd Korea ac (yn answyddogol) Israel. Daeth yr ymadrodd ‘Mutually Assured Destruction’ (MAD) i fodolaeth.<\/p>\n

Lle ydan ni erbyn hyn<\/h2>\n

Gostyngodd y nifer o arfau niwclear o tua 70,000 ar ddiwedd y Rhyfel Oer, a’r amcangyfrif ar ddiwedd 2019 oedd 13,865. Wrth gwrs, mae hyn yn fwy na digon i ddinistrio’r byd. Mae’r arfau cyfoes yn llawer iawn mwy pwerus na’r rhai a ollyngwyd ar Hiroshima a Nagasaki. Mae gan Rwsia 6,500; UDA 6,185; Ffrainc 300; China 290; y Deyrnas Gyfunol 200; Pakistan 150 \u2013 160; India 130 \u2013 140; Israel 80- 90; Gogledd Korea 20 \u2013 30.<\/p>\n

Ar hyn o bryd daeth y bygythiad niwclear yn \u00f4l gyda grym nas gwelwyd ers degawdau. Tynnodd Trump ei wlad allan o’r Intermediate-Range Nuclear Forces Treaty rhwng Rwsia a’r UDA. Cytundeb arwyddwyd gan Reagan a Gorbachev oedd hwn, ac arweiniodd at leihau arfau, a chyfnod o dawelwch cymharol.<\/p>\n

Mae Trump hefyd wedi tynnu allan o’r cytundeb niwclear efo Iran (cytundeb oedd yn cynnwys Rwsia, China, y DG, Ffrainc a’r Almaen) oedd yn dileu sancsiynau economaidd yn gyfnewid am oruchwyliaeth o safleoedd niwclear sifil y wlad honno. O ganlyniad credir fod Iran wedi dechrau cynhyrchu wraniwm a gyfoethogwyd, ac ofnir y gallai hyn arwain at gynhyrchu arfau niwclear. Mae hyn yn ychwanegu at yr helbulon diddiwedd yn y Dwyrain Canol.<\/p>\n

Cefnogir adnewyddu Trident gan Lywodraeth y DG, a gan y Blaid Lafur. UDA sy’n gyfrifol am y taflegryn, tra mae y DG yn rhedeg y llongau tanfor (a yrrir gan beiriant niwclear) ac yn darparu’r pen ffrwydrol. Amcangyfrifir y bydd hyn yn costio \u00a3205 biliwn.<\/p>\n

Beth am Gymru?<\/h2>\n

Nid oes arfau niwclear yma. Ond mae ynni niwclear wedi ei gynhyrchu yma yn Wylfa a Trawsfynydd, a bwriad y don gyntaf o atomfeydd oedd i gynhyrchu plwtoniwm ar gyfer arfau niwclear. Mae ynni niwclear yn dal ar yr agenda gwleidyddol, ar waetha’r cysylltiad amlwg<\/a> sy’n dal i fodoli rhwng niwclear sifil a niwclear milwrol \u2013 mae hynny’n bod yma ac yn UDA hefyd.<\/p>\n

Yn yr wythdegau ‘roedd Cymru yn swyddogol yn galw ei hun yn ‘Gymru Ddi-Niwclear’. Merched o Gymry sefydlodd wersyll heddwch Comin Greenham i wrthwynebu taflegrau niwclear Cruise yn adeg Thatcher.<\/p>\n

Ar y llaw arall yn \u00f4l llyfr a gyhoeddwyd yn ddiweddar “Wales and the Bomb” cyfrannodd dros 40 o Gymry at ddatblygu arfau niwclear, a mae sawl gwyddonydd o Gymru yn gweithio yn yr Atomic Weapons Establishment yn Aldermaston heddiw. Mae ymchwil ar arfau niwclear wedi ei wneud ym Mhrifysgolion Cymru, ac yn y cyfnod cynnar gwelwyd Gwaith Dyffryn Rhydymwyn a Gwaith Nicel Mond Clydach yn gysylltiedig \u00e2 datblygu arfau niwclear.<\/p>\n

Beth am ein gwleidyddion?<\/p>\n

Cofiwn i Carwyn Jones ar ei liwt ei hun gynnig Cymru fel lle fyddai’n fodlon croesawu llongau tanddwr Trident os y byddent yn gadael yr Alban.<\/p>\n

Mae Nia Griffith, oedd yn arfer bod yn wrth-niwclear, bellach yn arddel safbwynt sy’n amddiffyn Trident ers iddi fod yn Weinidog Amddiffyn Cysgodol y Blaid Lafur dan Corbyn. Hon a gyflwynodd Early Day Motion yn 2006 yn cefnogi Cymru Ddi-Niwclear!<\/p>\n

Mae Liz Saville Roberts yn gwrthwynebu Trident, ond yn cefnogi adweithydd niwclear yn Nhrawsfynydd ar waetha’r dystiolaeth sy’n cysylltu niwclear sifil a niwclear milwrol.<\/p>\n

Cafodd Leanne Wood a Jill Evans eu harestio ar brotest yn erbyn Trident yn Faslane. Mae Jill bellach yn Llywydd CND Cymru.<\/p>\n

‘Roedd y diweddar Paul Flynn yn gadarn wrth-niwclear.<\/p>\n

Y dyfodol<\/h2>\n

Mae y cyfnod gwleidyddol ansefydlog presennol yn golygu dyfodol peryclach ac o bosib eithafol o ddinistriol. Polisi swyddogol UDA drwy eu Hadran Ynni yn 2020 yw “adfer gallu sofran America i reoli ei defnydd o’r elfen fwyaf pwerus sy’n bodoli ar y blaned \u2013 wraniwm \u2013 at ddibenion heddychlon a dibenion amddiffynnol”. Gallwn ddisgwyl i Lywodraeth y DG beidio a gwrthwynebu, yn enwedig o gofio yr angen i sicrhau cytundeb masnach efo’r wlad bwerus honno.<\/p>\n

Dengys polisi UDA afael y peiriant milwrol-diwydiannol ar y wlad. Adlewyrchir hynny yma hefyd. Daliwyd undebau llafur ac ardaloedd tlawd yn y rhwyd, gan fod gwaith yn gysylltiedig.<\/p>\n

Efallai mai dibwys, ar yr wyneb, fydd unrhyw beth a wnawn ni yng Nghymru. Ond siawns na fedr pob un ohonom ddatgan ein gwrthwynebiad i arfau niwclear? Pwyso ar ein gwleidyddion ar bob lefel. Gwneud iddyn nhw feddwl am y pwnc. A gweithio tuag at adfer y teitl anrhydeddus “Cymru Ddi-Niwclear”. Diflannodd dan bwysau didrugaredd y peiriant milwrol-diwydiannol. Ai dyna mae pobl eisiau go iawn? Fedr Cymru fod yn annibynnol os nad yw’n Gymru Ddi-Niwclear?<\/p>\n

\"\"
Ayumi Fukakusa (Cyfeillion y Ddaear Siapan), Meilyr Tomos (PAWB), Naoto Kan (cyn-brif weinidog Siapan yn ystod trychineb Fukushima), Robat Idris (PAWB), Linda Rogers (PAWB) – llun o ymweliad PAWB \u00e2 Siapan yn 2018<\/figcaption><\/figure>\n

Nodyn personol<\/h2>\n

Fel ymgyrchydd gwrth-niwclear ers blynyddoedd fy hun, ‘rwyf wedi cyfarfod \u00e2 chymaint o bobl dda ac ymroddedig. Un o’r rhai mwyaf nodedig yw merch ifanc o Siapan \u2013 Ayumi Fukakusa, gweithwraig efo Cyfeillion y Ddaear, Siapan. Bu yma yng Nghymru sawl gwaith yn ymgyrchu yn erbyn Wylfa B. Trefnodd daith i Siapan i mi ac eraill i weld y llanast amgylcheddol a dynol yn Fukushima, ac i gyfarfod gwleidyddion a’r cyhoedd. Penderfynodd Ayumi ymgyrchu yn erbyn niwclear yn dilyn tanchwa Fukushima, ac am iddi weld y cysylltiad rhwng y drasiedi honno a thrasiedi ei thaid a’i nain. ‘Roeddan nhw wedi goroesi y bom ar Nagasaki.<\/p>\n

Gwybodaeth bellach<\/h2>\n